dr hab. n. farm. Ewa Gibuła-Tarłowska
dr hab. n. farm. Ewa Kędzierska

Katedra i Zakład Farmakologii z Farmakodynamiką
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Morwa biała a metabolizm węglowodanów

Morwa biała (Morus alba) jest niezwykle cenną rośliną ozdobną i użytkową, jednak najczęściej mówi się o niej w kontekście zastosowania u pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej. Węglowodany są jednym z podstawowych źródeł energii dla organizmu. Aby mogły zostać wykorzystane przez organizm, muszą zostać poddane procesom trawienia, a następnie wchłonięte do krwiobiegu w postaci cukrów prostych. Czerpiemy je przede wszystkim z pożywienia; po spożyciu produktów takich jak pieczywo, ryż, makaron, ziemniaki czy słodycze znajdujące się w nich węglowodany złożone muszą zostać najpierw rozłożone do cukrów prostych – głównie glukozy. W ciągu dnia stężenie glukozy we krwi może ulegać znacznym wahaniom. Gwałtowne wzrosty glikemii po spożyciu posiłku, potocznie określane jako „skoki cukru” mogą mieć znaczenie dla zdrowia metabolicznego, a także wpływać na nasze samopoczucie. Szybkość procesów trawienia i rozkładu węglowodanów ma znaczenie dla tego, jak gwałtownie wzrośnie stężenie glukozy we krwi po spożyciu posiłku. Właśnie na tym etapie interesujące działanie wykazuje morwa biała, a w szczególności jej liście.

Aby zrozumieć dokładnie działanie morwy białej, warto prześledzić proces trawienia węglowodanów w przewodzie pokarmowym. Proces ten rozpoczyna się już w jamie ustnej. Następnie w jelicie cienkim węglowodany są dalej rozkładane przy pomocy enzymów trawiennych, przede wszystkim α-amylazy, która rozcina je na krótsze fragmenty. Kolejny etap odbywa się przy udziale enzymów znajdujących się w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego, określanych łącznie jako α-glukozydazy, w tym m.in. maltazy i sacharazy. To właśnie te enzymy przekształcają powstałe wcześniej oligo- i disacharydy w cukry proste, które mogą zostać wchłonięte do krwiobiegu. Jednym z najważniejszych składników czynnych morwy białej jest obecny w jej liściach alkaloid 1,5-dideoksy-1,5-imino-D-sorbitol (DNJ). Związek ten hamuje aktywność enzymów zaangażowanych w końcowy etap trawienia weglowodanów, przede wszystkim α-glukozydaz, w tym maltazy, przez co uwalnianie glukozy z węglowodanów złożonych przebiega wolniej. W efekcie zmniejsza się szybkość wchłaniania glukozy i ograniczony zostaje poposiłkowy wzrost jej stężenia we krwi. Nie dochodzi przy tym do całkowitego zahamowania trawienia węglowodanów.

DNJ jest związkiem pochodzenia naturalnego, którego działanie na enzymy trawienne przypomina mechanizm stosowanych w farmakoterapii cukrzycy typu 2 syntetycznych inhibitorów α-glukozydaz, takich jak akarboza. Jednak w porównaniu z tymi lekami preparaty zawierające składniki morwy białej mogą charakteryzować się lepszą tolerancją ze strony przewodu pokarmowego, co wiąże się m.in. z mniejszym wpływem na aktywność α-amylazy. Warto również podkreślić, że działanie DNJ jest ukierunkowane przede wszystkim na α-glukozydazy obecne w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego, a jego wpływ na poposiłkową glikemię zależy m.in. od przyjętej dawki oraz ilości i rodzaju spożytych węglowodanów. Innymi związkami morwy białej, którym przypisuje się korzystne działanie w kontekście gospodarki węglowodanowej są zawarty w liściach flawonoid - kwercetyna oraz białko Moran 20K wyizolowane z ekstraktu z kory korzeni. Jednakże ich udział w działaniu hipoglikemicznym jest słabiej poznany – prawdopodobnie pełnią one rolę pomocniczą – dlatego DNJ pozostaje najlepiej poznanym składnikiem odpowiedzialnym za ten efekt.

Rys. 1 Mechanizm działania morwy białej (opracowanie własne)

Zwracając uwagę na unikalny mechanizm działania morwy białej i zawartego w jej liściach DNJ, warto zastanowić się, dlaczego spowolnienie trawienia węglowodanów i uwalniania glukozy może być korzystne dla organizmu. Po spożyciu posiłku zawierającego znaczne ilości węglowodanów stężenie glukozy we krwi wzrasta, co prowadzi do zwiększonego wydzielania insuliny przez komórki β wysp trzustkowych. Hormon ten umożliwia transport glukozy do komórek i jej wykorzystanie jako źródła energii, a także sprzyja jej magazynowaniu, m.in. w postaci glikogenu. Jednak bardzo szybki i znaczny wzrost poziomu glukozy we krwi może być niekorzystny, szczególnie gdy powtarza się regularnie. Wielokrotnie występujące wysokie poposiłkowe stężenia glukozy są szczególnie istotne i niekorzystne u osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, m.in. z insulinoopornością, stanem przedcukrzycowym czy cukrzycą typu 2. Spowolnienie trawienia węglowodanów sprawia, że wchłanianie glukozy do krwiobiegu także jest bardziej rozłożone w czasie. W konsekwencji dochodzi do ograniczenia gwałtownego wzrostu stężenia glukozy po posiłku. To właśnie wpływ na poposiłkową glikemię jest najlepiej udokumentowanym i potwierdzonym działaniem morwy białej. Efekt ten jest szczególnie istotny w przypadku posiłków bogatowęglowodanowych.

Podsumowując, morwa biała wpływa na proces trawienia węglowodanów w przewodzie pokarmowym, ograniczając tempo uwalniania i wchłaniania glukozy, a w konsekwencji łagodząc poposiłkowy wzrost jej stężenia we krwi. Jej działanie można zatem określić jako modulujące odpowiedź glikemiczną organizmu na posiłek, szczególnie bogaty w węglowodany, nie zaś całkowicie hamujące proces trawienia i wchłaniania węglowodanów.

Piśmiennictwo:

Hwang SH, Li HM, Lim SS, Wang Z, Hong JS, Huang B. Evaluation of a standardized extract from Morus alba against α-glucosidase inhibitory effect and postprandial antihyperglycemic in patients with impaired glucose tolerance: a randomized double-blind clinical trial. Evid Based Complement Alternat Med. 2016;2016:8983232. doi:10.1155/2016/8983232.

Jeong HI, Jang S, Kim KH. Morus alba L. for blood sugar management: a systematic review and meta-analysis. Evid Based Complement Alternat Med. 2022;2022:9282154. doi:10.1155/2022/9282154.

Kimura T, Nakagawa K, Kubota H, Kojima Y, Goto Y, Yamagishi K, Oita S, Oikawa S, Miyazawa T. Food-grade mulberry powder enriched with 1-deoxynojirimycin suppresses the elevation of postprandial blood glucose in humans. J Agric Food Chem. 2007;55(14):5869-5874. doi:10.1021/jf062680g.

Tricase AF, Cavalluzzi MM, Catalano A, De Bellis M, De Palma A, Basile G, Sinicropi MS, Lentini G. Insights into the activities and usefulness of deoxynojirimycin and Morus alba: a comprehensive review. Molecules. 2025;30(15):3213. doi:10.3390/molecules30153213.

Zhang Y, Ojha P, Tang X, Zhou L, Sun Y, Sheng Q. Metabolic modulation of type 2 diabetes mellitus by 1-deoxynojirimycin: a multifaceted approach. Antioxidants. 2026;15(5):585. doi:10.3390/antiox15050585.